काठमाडौं । नेपालमा जलविद्युत् क्षेत्रलाई लिएर नयाँ बहस सुरु भएको छ । एकातिर सरकार १० वर्षभित्र २८ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढिरहेको छ भने अर्कोतिर वाणिज्य बैंकहरू भने नयाँ आयोजनामा लगानी गर्न हच्किन थालेका छन् ।
बैंकहरूको मुख्य चिन्ता उत्पादित बिजुलीको बजार सुनिश्चितता र सौर्य तथा वायु ऊर्जाको घट्दो लागतसँग जोडिएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा सौर्य ऊर्जाको जडान लागत सन् २०१० देखि २०२३ बीच ८६ प्रतिशतले घटेपछि जलविद्युत्को प्रतिस्पर्धात्मकता बारे प्रश्न उठ्न थालेको हो ।
तर, विज्ञहरूका अनुसार जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा बीचको प्रतिस्पर्धा केवल लागतको मात्र नभई स्थायित्व र विश्वसनीयताको पनि हो । जलविद्युत् आयोजना ‘डिस्प्याचेबल’ अर्थात् आवश्यक परेको बेला सञ्चालन गर्न सकिने स्रोत भएकाले ग्रिड स्थिरता र उच्च माग व्यवस्थापनमा यसको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
अध्ययनअनुसार ५० मेगावाट क्षमताको जलविद्युत् आयोजनाले वार्षिक करिब २१० गिगावाट घण्टा ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्छ, जुन सोही क्षमताको सौर्य ऊर्जाभन्दा झण्डै तीन गुणा बढी हो । वायु ऊर्जा पनि हावाको उपलब्धतामा निर्भर हुने भएकाले निरन्तर उत्पादन सम्भव हुँदैन ।
जलविद्युत् आयोजनाको लागत संरचनामा पनि विशेषता छ । कुल लागतको करिब ६० देखि ७० प्रतिशत खर्च बाँध, सुरुङ र विद्युत्गृह जस्ता भौतिक संरचनामा लाग्छ भने टर्बाइन र जेनेरेटरजस्ता उपकरणमा करिब ३० प्रतिशत मात्र खर्च हुन्छ । यसकारण सौर्य वा वायु प्रविधिजस्तो यसको लागत द्रुत गतिमा घट्ने सम्भावना कम देखिन्छ ।
यद्यपि, नेपालको ऊर्जा बजारमा सकारात्मक संकेतहरू पनि देखिएका छन् । भारततर्फ विद्युत् निर्यात १.१ गिगावाट पुर्याउने लक्ष्य राखिएको छ भने बंगलादेशसँग पनि व्यापारको ढोका खुलिसकेको छ । विशेषगरी भारतमा गर्मी महिनामा बढ्ने मागले नेपालको वर्षायामको अतिरिक्त उत्पादनलाई बजार उपलब्ध गराउने सम्भावना देखिन्छ ।
विज्ञहरू भने केवल बिजुली निर्यातमा सीमित नहुन सुझाव दिन्छन् । उनीहरूका अनुसार डाटा सेन्टर र ग्रीन हाइड्रोजन जस्ता क्षेत्रमा ऊर्जा प्रयोग गर्दा बढी आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ । चिसो हावापानी र सस्तो नवीकरणीय ऊर्जाको उपलब्धताले नेपाललाई एआई डाटा सेन्टरका लागि आकर्षक गन्तव्य बनाउन सक्ने सम्भावना रहेको छ ।
त्यसैगरी, ग्रीन हाइड्रोजन प्रविधिमार्फत रासायनिक मल उत्पादन तथा भारी सवारी सञ्चालनमा प्रयोग गर्न सकिने भएकाले आयात प्रतिस्थापनमा ठूलो योगदान पुग्न सक्छ ।
छिमेकी भुटानले जलविद्युत्बाटै आर्थिक समृद्धि हासिल गरेको उदाहरण पनि नेपालको लागि मार्गदर्शक मानिएको छ । नेपालले पनि स्थानीय स्तरमै साना टर्बाइन उत्पादन सुरु गरिसकेको र प्राविधिक क्षमता विकासतर्फ अघि बढिरहेको छ ।
विज्ञहरूले पुराना आयोजनाको स्तरोन्नति (ब्राउनफिल्ड मोडर्नाइजेसन) मार्फत कम लागतमा उत्पादन क्षमता बढाउन सकिने सुझाव दिएका छन् । यसले नयाँ संरचना निर्माणको खर्च घटाउने र उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने दुवै लक्ष्य हासिल गर्न मद्दत पुर्याउने विश्वास गरिएको छ ।
ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा प्रतिस्पर्धी होइनन्, बरु परिपूरक हुन् । हाइब्रिड मोडल र पम्प स्टोरेज प्रविधिको प्रयोगमार्फत उत्पादन क्षमता र स्थिरता दुवै बढाउन सकिने सम्भावना रहेको छ ।
यस्तै अवधारणाअनुसार दिउँसो सौर्य ऊर्जाबाट उत्पादित बिजुली प्रयोग गरेर पानी पुनः मुहानमा तानेर राख्ने र माग उच्च हुने समयमा प्रयोग गर्ने प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्छ । नेपालमा यस विषयमा अध्ययन भए पनि कार्यान्वयन भने अझै हुन सकेको छैन ।
समग्रमा, नेपालले आफ्नो ४२ हजार मेगावाट जलविद्युत् सम्भावनालाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्दै औद्योगिक तथा डिजिटल क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्न सकेमा ‘स्रोतको अभिषाप’बाट बच्दै ऊर्जा सम्पन्न राष्ट्र बन्ने आधार बलियो हुने देखिन्छ ।
