काठमाडौँ । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को मध्यावधिसम्म आइपुग्दा नेपालमा सेयर धितोमा आधारित (मार्जिन नेचर) कर्जामा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। पुस २०८२ (जनवरी २०२६ मध्य) सम्मको तथ्यांकअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सेयर धितो राखी प्रवाह गरेको कर्जाको कुल आकार १ खर्ब ५२ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको १ खर्ब १३ अर्ब ७७ करोड रुपैयाँको तुलनामा ३४.३२ प्रतिशतले बढी हो।
यो वृद्धिमा विकास बैंकहरू (क्लास ‘बी’ वित्तीय संस्था) को भूमिका उल्लेखनीय देखिएको छ। समग्र सेयर धितो कर्जामध्ये विकास बैंकहरूको हिस्सा मात्रै १९ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जसले पुँजी बजारमा तरलता प्रवाह गर्न सहयोग पुर्याएको छ।
मुक्तिनाथ र गरिमा अगाडि
राष्ट्रियस्तरका विकास बैंकहरूमध्ये मुक्तिनाथ विकास बैंक सेयर धितो कर्जामा अग्रस्थानमा देखिएको छ। बैंकको सेयर धितो कर्जा पोर्टफोलियो ४ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। चुक्ता पुँजी र निक्षेप आकारका हिसाबले सबैभन्दा ठूलो विकास बैंक भएकाले मुक्तिनाथको आक्रामक उपस्थिति स्वाभाविक मानिएको छ।
त्यसपछि गरिमा विकास बैंकले २ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँ सेयर धितो कर्जा प्रवाह गरेको छ। यी दुई बैंकबीच विभिन्न वित्तीय सूचकमा प्रतिस्पर्धा रहँदै आएको छ, र सेयर धितो कर्जामा पनि उनीहरूको वर्चस्व देखिएको छ।
अन्य प्रमुख विकास बैंकहरूमा महालक्ष्मी विकास बैंक (२ अर्ब ३४ करोड), शाइन रेसुङ्गा विकास बैंक (२ अर्ब ३२ करोड) र लुम्बिनी विकास बैंक (२ अर्ब रुपैयाँ) रहेका छन्। यी पाँच बैंकले मात्र विकास बैंक क्षेत्रको सेयर धितो कर्जाको ठूलो हिस्सा ओगटेका छन्।
यसैगरी कामना सेवा, ज्योति र शाङ्ग्रिला विकास बैंकहरूको सेयर धितो कर्जा १ अर्ब ६० करोडदेखि १ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको दायरामा छ। साना तथा क्षेत्रीय बैंकहरू—एक्सेल, ग्रीन, सप्तकोशी र सिन्धु विकास बैंक—को सहभागिता तुलनात्मक रूपमा सीमित छ, जसमा सिन्धु विकास बैंकको सक्रिय पोर्टफोलियो ८ करोड २५ लाख रुपैयाँ मात्र रहेको छ। नारायणी, कर्णाली, कर्पोरेट र सलापा विकास बैंक भने यो अवधिमा सेयर धितो कर्जामा संलग्न देखिएका छैनन्।
नीतिगत सहजताले बढायो कर्जा
सेयर धितो कर्जामा आएको तीव्र वृद्धिको प्रमुख कारण नेपाल राष्ट्र बैंकको नीतिगत सहजता हो। २०८१ को अन्त्य र २०८२ को सुरुवातमा राष्ट्र बैंकले एकीकृत निर्देशन संशोधन गर्दै व्यक्तिगत सेयर धितो कर्जामा रहेको २५ करोड रुपैयाँको सीमा हटाएको थियो। यसले बैंकहरूलाई आन्तरिक जोखिम मूल्यांकनका आधारमा कर्जा विस्तार गर्न सहज बनाएको छ।
साथै, धितोमा राखिएका सेयर डिफल्टको अवस्थामा बिक्री गर्न पाउने समयावधि छोट्याइएपछि बैंकहरूको जोखिम केही हदसम्म घटेको छ, जसले बजार उतारचढावका बीच पनि कर्जा विस्तारमा आत्मविश्वास बढाएको देखिन्छ।
नेप्सेमा तरलताको प्रभाव
बजारमा प्रवाह भएको १ खर्ब ५२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी सेयर धितो कर्जाले नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (नेप्से) मा कारोबार वृद्धि र मूल्य खोज प्रक्रियामा सहयोग पुर्याएको छ। लगानीकर्ताहरूले आफ्नो सेयर धितो राखी नयाँ लगानी गर्न पाउँदा बजारमा सक्रियता बढेको देखिन्छ।
तर विश्लेषकहरूले तीव्र—३४ प्रतिशतभन्दा बढी—वृद्धिले प्रणालीगत जोखिम पनि बढाउन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। बजारमा ठूलो गिरावट आएमा ‘मार्जिन कल’ बढ्ने र बैंकहरूले धितो सेयर बेच्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।
नियामकको निगरानी
जोखिम न्यूनीकरणका लागि नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) र राष्ट्र बैंकले बैंक तथा ब्रोकरहरूको निगरानी कडा बनाएका छन्। ब्रोकरहरूलाई दैनिक ‘मार्क टु मार्केट’ प्रणाली लागू गर्न र न्यूनतम करिब २० प्रतिशत मार्जिन कायम गराउन निर्देशन दिइएको छ।
विकास बैंकहरूको हकमा पुँजी पर्याप्तता अनुपात सन्तुलनमा राख्नु महत्त्वपूर्ण देखिन्छ, विशेषगरी चालु आवमा समग्र अर्थतन्त्रको दबाबका कारण निष्क्रिय कर्जा (एनपीएल) केही बढेको सन्दर्भमा।
कुल १९ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँको विकास बैंक सेयर धितो कर्जा पोर्टफोलियो नेपालका पुँजी बजारका लागि महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। मुक्तिनाथ र गरिमाको नेतृत्वमा विकास बैंकहरूले बजारमा तरलता र लगानीकर्ताको सहभागिता बढाउन सकारात्मक भूमिका खेलेका छन्। यद्यपि दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि कर्जा विस्तारसँगै सन्तुलित जोखिम व्यवस्थापन अपरिहार्य रहेको विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ।
