काठमाडौँ । नेपालको वैदेशिक व्यापारको पछिल्लो तथ्याङ्कले अर्थतन्त्रको संरचनामा केही चुनौती देखाए पनि यसले नयाँ बजार विस्तार र आत्मनिर्भरतातर्फ लाग्न स्पष्ट मार्गचित्र समेत प्रदान गरेको छ। भन्सार विभागको हालैको प्रतिवेदन अनुसार नेपालको कुल व्यापारको झण्डै ९२ प्रतिशत हिस्सा शीर्ष १० मुलुकमा मात्र केन्द्रित रहेको छ।
निर्यातको चित्र: छिमेकीसँगको बलियो सम्बन्ध नेपालको कुल निर्यातको ८२ प्रतिशत हिस्सा छिमेकी मुलुक भारतमा मात्र केन्द्रित छ। यो तथ्याङ्कले भारतसँगको व्यापारिक निकटता र खुला सीमाको लाभलाई पुष्टि गर्छ। अन्य बजारहरूमा अमेरिका (७%), जर्मनी (२%) र बेलायत (१%) को हिस्सा रहे पनि ती बजारमा नेपाली वस्तुको पहुँच बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
आयात र ऊर्जाको प्रभाव नेपालले गर्ने कुल आयातमा भारतको हिस्सा ५६ प्रतिशत र चीनको २१ प्रतिशत रहेको छ। विशेषगरी पेट्रोलियम पदार्थको आयातले व्यापार असन्तुलनमा ठूलो प्रभाव पारेको देखिन्छ। बितेका ७ महिनामा मात्रै इन्धन आयातमा रु. १ खर्ब १९ अर्ब ५६ करोड खर्च भएको छ, जुन कुल आयातको १०.६४ प्रतिशत हो। यसले मुलुकमा जलविद्युत् र विद्युतीय सवारीको प्रयोग बढाएर ऊर्जामा आत्मनिर्भर हुनुपर्ने सकारात्मक दबाब सिर्जना गरेको छ।
अर्जेन्टिनासँगको बढ्दो व्यापार नेपालको व्यापारिक नक्सामा दक्षिण अमेरिकी मुलुक अर्जेन्टिनाको उदय रोचक देखिएको छ। कच्चा खाने तेलको आयातका कारण अर्जेन्टिना अहिले नेपालको तेस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार बनेको छ। एक दशकअघि १.३ प्रतिशत मात्र हिस्सा रहेको अर्जेन्टिनाको व्यापार अहिले ५.१२ प्रतिशत पुगेको छ।
विविधीकरणको आवश्यकता र अवसर
-
चुनौती: निर्यात एउटै बजार (भारत) मा धेरै केन्द्रित हुनुले भविष्यमा ‘एकल बजार जोखिम’ निम्त्याउन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
-
सम्भावना: चीनसँगको व्यापार १० वर्षमा बढेर १८.३० प्रतिशत पुगेको छ। चीनलाई अब आयातको स्रोत मात्र नभई नेपाली उत्पादनको ठूलो बजारका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।
-
पुन:निर्यात: कच्चा पदार्थ ल्याएर प्रशोधन गरी पुनः निर्यात गर्ने खाने तेल जस्ता उद्योगले अल्पकालीन लाभ दिए पनि अब दीर्घकालीन औद्योगिक जग बसाल्नुपर्ने देखिएको छ।
नेपालले अब भौगोलिक निकटतामा मात्र भर नपरी उच्च मूल्यका वस्तु उत्पादन गरी विश्व बजारमा विविधीकरण गर्नुपर्ने देखिएको छ। ऊर्जामा आत्मनिर्भरता र नयाँ व्यापारिक साझेदारहरूको खोजीले नै दीर्घकालीन आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित गर्ने अर्थशास्त्रीहरूको ठम्याई छ।
