काठमाडौं । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा लघुवित्त विज्ञ प्रा.डा. भरत थापाले नेपालको लघुवित्त क्षेत्रले ग्रामीण विपन्न वर्ग, विशेषगरी महिलाको आर्थिक तथा सामाजिक सशक्तीकरण र गरिबी न्यूनीकरणमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याएको बताएका छन्। उनले लघुवित्तमा पछिल्लो समय देखिएका चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिएर आवश्यक सुधार गर्दै यस क्षेत्रलाई थप जिम्मेवार, उत्पादनमुखी र सेवामुखी बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
नीति रिसर्च प्रालिको आयोजनामा भएको ‘लघुवित्त क्षेत्रको पुनर्संरचना’ विषयक कार्यक्रममा ‘लघुवित्तको विकासक्रम, योगदान र चुनौती’ विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै प्रा.डा. थापाले नेपालको लघुवित्त विकासक्रम, यसले अर्थतन्त्र र समाजमा पुर्याएको योगदान तथा पछिल्लो समय देखिएका संकटका विभिन्न आयामबारे विश्लेषण गरेका हुन्।
उनले नेपालमा लघुवित्तको विकासले वित्तीय पहुँचबाट बाहिर रहेका ग्रामीण तथा न्यून आय भएका नागरिकलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताए। विशेषगरी महिलालाई बचत, कर्जा तथा उद्यमशीलतासँग जोड्दै उनीहरूको आर्थिक निर्णय क्षमतामा वृद्धि गर्न लघुवित्तले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको उनको भनाइ थियो।
“नेपालमा लघुवित्तले ग्रामीण विपन्न वर्ग, विशेष गरी महिलाहरूको आर्थिक–सामाजिक सशक्तीकरण र गरिबी निवारणमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याएको छ,” प्रा.डा. थापाले भने, “तर तीव्र विस्तारका क्रममा वित्तीय अनुशासन खुकुलो हुनु, दोहोरो कर्जा बढ्नु र प्रविधिको प्रयोगसँगै आएको सामाजिक परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्न नसक्दा चुनौती थपिएका छन्।”
उनका अनुसार लघुवित्तको विस्तार आफैंमा समस्या होइन, तर विस्तारसँगै संस्थागत सुशासन, वित्तीय अनुशासन, कर्जा व्यवस्थापन र सेवाग्राहीको क्षमता अभिवृद्धिलाई समान रूपमा अघि बढाउन नसक्दा समस्या सिर्जना भएका हुन्। त्यसैले अब लघुवित्तको बहस संख्या र विस्तारमा मात्र सीमित नराखी गुणस्तरीय सेवा, जिम्मेवार कर्जा प्रवाह र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित गर्नुपर्ने उनले बताए।
प्रा.डा. थापाले लघुवित्त संस्थाहरू केवल नाफामुखी संस्थाका रूपमा नभई सेवामुखी तथा उत्पादनशील क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिने वित्तीय संस्थाका रूपमा अघि बढ्नुपर्नेमा जोड दिए। लघुवित्तबाट प्रवाह हुने कर्जा उपभोगमा मात्र सीमित नभई कृषि, पशुपालन, साना तथा घरेलु उद्योग, स्वरोजगार र आयआर्जनका गतिविधिमा परिचालन हुन सके सेवाग्राहीको आर्थिक अवस्था सुधारसँगै संस्थाको दीगोपनसमेत बलियो हुने उनको धारणा थियो।
उनले अब लघुवित्त संस्थाहरूले ‘कर्जा दिने’ भूमिकाबाट अघि बढेर कर्जा सदुपयोग गराउने र सेवाग्राहीको आय बढाउने साझेदार को भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने बताए। कर्जा प्रवाहसँगै वित्तीय साक्षरता, व्यवसाय सञ्चालनसम्बन्धी ज्ञान, बजारसँगको पहुँच तथा उत्पादनको बजारीकरणमा सहयोग गर्न सके लघुवित्तको वास्तविक प्रभाव अझ बढाउन सकिने उनको भनाइ थियो।
लघुवित्त क्षेत्रमा देखिएका समस्यालाई आधार बनाएर समग्र क्षेत्रकै योगदानलाई कमजोर देखाउने प्रवृत्ति उचित नभएको उल्लेख गर्दै प्रा.डा. थापाले सुधारका लागि तथ्यमा आधारित बहस आवश्यक रहेको बताए। विगतका कमजोरीबाट पाठ सिक्दै संस्थागत सुशासन, जोखिम व्यवस्थापन, पारदर्शिता र सेवाग्राही हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्न सके लघुवित्त क्षेत्रले नयाँ उचाइ हासिल गर्न सक्ने उनले बताए।
उनले प्रविधिको बढ्दो प्रयोगले लघुवित्त क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरे पनि त्यससँगै नयाँ प्रकारका जोखिम र सामाजिक चुनौतीसमेत थपिएको बताए। डिजिटल वित्तीय सेवा विस्तारसँगै सेवाग्राहीको वित्तीय साक्षरता, तथ्यांकको सुरक्षा, जिम्मेवार डिजिटल कर्जा र प्रविधिमा पहुँचको समानतालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको सुझाव थियो।
प्रा.डा. थापाले लघुवित्त क्षेत्रप्रति समाजमा देखिएको नकारात्मक धारणा परिवर्तन गर्न संस्थाहरूले आफ्ना सफलताका कथा सार्वजनिक गर्नुपर्ने आवश्यकतासमेत औंल्याए। लघुवित्तबाट कर्जा लिएर व्यवसाय सञ्चालन गरेका, रोजगारी सिर्जना गरेका, परिवारको आय बढाएका तथा आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनेका सेवाग्राहीका वास्तविक कथालाई समाजसम्म पुर्याउन सके लघुवित्तको सकारात्मक योगदान बुझाउन महत्वपूर्ण सहयोग पुग्ने उनको भनाइ थियो।
“लघुवित्तबाट भएका सकारात्मक परिवर्तनहरू पनि समाजमा देखिनुपर्छ। सफल भएका सेवाग्राहीका कथा बाहिर ल्याउनुपर्छ। यसले लघुवित्तले समाजमा गरेको वास्तविक योगदान बुझाउन मात्र होइन, अन्य नागरिकलाई पनि उद्यम र आत्मनिर्भरताका लागि प्रेरित गर्न सक्छ,” उनको धारणा थियो।
उनले लघुवित्त संस्थाहरूले आफ्ना गतिविधि र उपलब्धिलाई पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्दै सेवाग्राहीसँग निरन्तर संवाद गर्नुपर्ने बताए। सफलताका कथा, सामाजिक प्रभाव, वित्तीय पहुँच विस्तार र उत्पादनशील क्षेत्रमा भएको लगानीलाई नियमित रूपमा सार्वजनिक गर्न सके लघुवित्तप्रतिको विश्वास अझ बलियो बन्ने उनले उल्लेख गरे।
प्रा.डा. थापाले लघुवित्त क्षेत्रको भविष्यलाई थप सशक्त बनाउन नियामक निकाय, लघुवित्त संस्था, विज्ञ, सेवाग्राही, सरकार तथा अन्य सरोकारवालाबीच निरन्तर संवाद र समन्वय आवश्यक रहेको बताए। समस्या देखिएपछि मात्र प्रतिक्रिया दिनेभन्दा सम्भावित जोखिम पहिचान गरी समयमै सुधार गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्ने उनको सुझाव थियो।
उनका अनुसार लघुवित्तको पुनर्संरचनाको अर्थ संस्थाहरूको संख्या घटाउनु वा संरचना परिवर्तन गर्नु मात्र होइन। लघुवित्तको उद्देश्य, सेवा प्रणाली, कर्जा प्रवाह, संस्थागत सुशासन र सेवाग्राहीसँगको सम्बन्धलाई समयअनुकूल बनाउनु नै वास्तविक सुधार हो। यसका लागि संस्थाहरूले विगतका कमजोरीबाट सिक्दै नयाँ पुस्ताको आवश्यकता र बदलिँदो अर्थतन्त्रअनुसार आफ्नो कार्यशैली परिवर्तन गर्नुपर्ने उनले बताए।
समग्रमा, प्रा.डा. थापाले लघुवित्त क्षेत्रलाई कमजोर बनाउनेभन्दा त्यसका सकारात्मक योगदानलाई संरक्षण गर्दै देखिएका कमजोरी सुधार गरेर अझ सक्षम र जिम्मेवार बनाउने बाटो रोज्नुपर्ने सन्देश दिएका छन्। उनका अनुसार नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र, साना उद्यम र विपन्न वर्गको आर्थिक सशक्तीकरणमा लघुवित्तको भूमिका अझै महत्वपूर्ण रहेकाले अबको लक्ष्य ‘धेरै कर्जा’ होइन, ‘सही क्षेत्रमा सही कर्जा’ र त्यसबाट दिगो आय तथा रोजगारी सिर्जना गर्ने हुनुपर्छ।
