२०८२ फागुण २१ गते हुने प्रतिनिधि सभा निर्वाचनका लागि देशभरका १६५ निर्वाचन क्षेत्रमा ३४०६ उम्मेदवार चुनावी मैदानमा उत्रिएका छन् । प्रत्येक उम्मेदवारले आफू विजयी हुने दाबी गर्दै मत मागिरहेका छन् । कतिपयले “जित्नेलाई मात्र मत दिनुहो ?”, “यो उम्मेदवार जित्दैन, तपाईंको मत खेर जान्छ” भन्ने तर्कसमेत अघि सारिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका, धेरै फलोअर्स भएका वा चर्चामा रहेका व्यक्तिहरूलाई मात्र मत हाल्नुपर्छ भन्ने मनोविज्ञान पनि देखिन्छ । तर प्रश्न उठ्छ–के भोट जित्ने अनुमानलाई हेरेर हाल्ने हो ? के लोकप्रियता नै योग्यता हो ? वा पुरानो पार्टीको नाम मात्रले मत दिनु पर्याप्त हो ?
निर्वाचन कुनै व्यक्ति विशेषको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, यो लोकतन्त्रको आधारस्तम्भ हो । नेपालको संविधान २०७२ ले सार्वभौमसत्ता र राज्यसत्ता जनतामा निहित रहेको स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ । यही संवैधानिक मर्मअनुसार नागरिकले आफ्नो मतमार्फत शासन सञ्चालनका लागि प्रतिनिधि छनोट गर्छन् । त्यसैले भोट हाल्नु केवल अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो ।
नेपालमा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन १६५ प्रत्यक्ष र ११० समानुपातिक प्रणालीमार्फत हुने व्यवस्था छ । प्रत्यक्षतर्फ उम्मेदवारबीच प्रतिस्पर्धा हुन्छ भने समानुपातिकतर्फ दलहरूले पाएको कुल मतको आधारमा सिट बाँडफाँट हुन्छ । यसको अर्थ, “जित्दैन” भनेर मत नहाल्दा तपाईंको मत समानुपातिक गणनामा समेत असर पार्न सक्छ । त्यसैले मत खेर जान्छ भन्ने बुझाइ सधैं सही हुँदैन । लोकतन्त्रमा प्रत्येक मतको गणना हुन्छ, र सानो मतान्तरले पनि परिणाम परिवर्तन भएका उदाहरण प्रशस्त छन् ।
विगतका निर्वाचन परिणामहरू हेर्दा थोरै मतान्तरले जित–हार निर्धारण भएको देखिन्छ । २०७४ र २०७९ का प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा कतिपय क्षेत्रमा सयौं मतको फरकले परिणाम तय भएका थिए । निर्वाचन आयोगले सार्वजनिक गर्ने आधिकारिक विवरणअनुसार मतदाता सहभागिता बढ्दै जाँदा प्रतिस्पर्धा झन् कडा बन्दै गएको छ । यसले के देखाउँछ भने, एक–एक मतको मूल्य अत्यन्त महत्वपूर्ण छ ।
लोकतन्त्रमा भोट भाइरललाई मात्र दिने भन्ने सोच जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर नीतिगत क्षमता, इमान्दारिता, अनुभव र दृष्टिकोण दीर्घकालीन महत्वका विषय हुन् । धेरै फलोअर्स हुनु र प्रभावकारी सांसद हुनु फरक कुरा हुन् । संसदमा कानुन निर्माण, बजेट विनियोजन, सरकारको निगरानी र जनताको मुद्दा उठाउने काम हुन्छ । त्यसका लागि अध्ययन, समझदारी र नीतिगत स्पष्टता आवश्यक पर्छ ।
त्यस्तै, “जित्नेलाई मात्र मत हाल्ने” मनोविज्ञानले स्वतन्त्र र नयाँ सोच भएका उम्मेदवारहरूलाई कमजोर बनाउँछ । यदि सबै मतदाता सर्वेक्षण वा हल्लाको आधारमा मात्र मत हाल्ने हो भने लोकतन्त्रको वास्तविक प्रतिस्पर्धा खुम्चिन्छ । मतदाता स्वतन्त्र रूपमा विवेक प्रयोग गरेर मतदान गर्ने हो भने मात्र प्रतिनिधित्व सशक्त बन्छ ।
पुरानो दललाई मात्र मत दिने वा नयाँलाई मात्र मत दिने भन्ने पूर्वाग्रह पनि उपयुक्त होइन । विगतको कार्यसम्पादन, घोषणापत्र, स्थानीय स्तरमा गरेको काम, पारदर्शिता, भ्रष्टाचारप्रति धारणा, राष्ट्रिय मुद्दामा स्पष्ट दृष्टिकोण यी सबै आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ । संविधानले बहुदलीय लोकतान्त्रिक प्रणाली सुनिश्चित गरेको छ, जसको मर्म नै विचारको विविधता र प्रतिस्पर्धा हो ।
निर्वाचन केवल सरकार बनाउने प्रक्रिया मात्र होइन, यो नीति दिशा तय गर्ने अवसर हो । अर्थतन्त्र, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, सुशासन—यी सबै विषयमा सांसदहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । यदि मतदाता सचेत भई मुद्दामुखी मतदान गर्छन् भने संसद्मा पनि मुद्दामुखी बहस बढ्छ । यदि भावनात्मक, जातीय, व्यक्तिगत वा क्षणिक लोकप्रियताको आधारमा मतदान हुन्छ भने त्यसको असर नीतिगत निर्णयमा पर्न सक्छ ।
भोट खेर जान्छ भन्ने तर्क प्रायः मतदातालाई निरुत्साहित गर्न प्रयोग गरिन्छ । तर लोकतन्त्रमा मत खेर जान्छ तब मात्र जब नागरिक मतदान नै गर्दैनन् । मतदान नगर्नु नै सबैभन्दा ठूलो खेर फाल्नु हो । आफ्नो असन्तुष्टि भए पनि मतदानमार्फत अभिव्यक्त गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो ।
साथै, मतदाता शिक्षाको आवश्यकता अझै छ । निर्वाचन आयोग, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमहरूले मतदातालाई सही सूचना दिनुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अफवाह, भ्रामक सर्वेक्षण वा दुष्प्रचारबाट सावधान रहनुपर्छ । आधिकारिक सूचना आयोगबाट मात्र लिनु उपयुक्त हुन्छ ।
संविधानले समावेशी र समान प्रतिनिधित्वको व्यवस्था गरेको छ । महिलाको प्रतिनिधित्व, दलित, आदिवासी–जनजाति, मधेसी, मुस्लिम लगायत समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने प्रावधानले लोकतन्त्रलाई व्यापक बनाएको छ । त्यसैले मतदान गर्दा समावेशीता र समान अवसरको मूल्य पनि विचार गर्नुपर्छ ।
भोट भनेको भविष्यको दिशा तय गर्ने साधन हो । पाँच वर्षका लागि नीति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी कसलाई दिने भन्ने निर्णय एक दिनको मतदानबाट हुन्छ । यसलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन । मतदाताले आफ्नै जीवन, परिवार र देशको भविष्य सोचेर निर्णय गर्नुपर्छ ।
लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो । जनताले चाहेको प्रतिनिधि छान्ने अधिकार । त्यसैले प्रश्न “भोट किन खेर फाल्ने ?” भन्दा पनि “भोट कसरी सही प्रयोग गर्ने ?” हुनुपर्छ । जित्ने अनुमान, भाइरल लोकप्रियता वा हल्लाभन्दा माथि उठेर विवेक, तथ्य र मुद्दाको आधारमा मतदान गरौं । यही नै संविधानको मर्म र लोकतन्त्रको आत्मा हो ।
