बालेनको भारत भ्रमणले दुई देशको सम्बन्धको भावी दिशा तय गर्ने

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह बालेनको पहिलो भारत भ्रमणले नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा तय गर्ने छ । नेपालको नयाँ सरकारले भारतसँगको परम्परागत सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउन खोजिरहेका बेला हुन लागेको भ्रमणलाई महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा व्याख्या गर्नुपर्छ ।

प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणले दुई देशबीचको सम्बन्धमा नयाँ गति दिनुका साथै सहकार्यका प्राथमिकता स्पष्ट पार्ने छ ।

स्वतन्त्र पार्टी नेतृत्वको सरकार गत मार्च २०२६ मा सत्तामा आएपछि प्रधानमन्त्री शाहको यो पहिलो द्विपक्षीय विदेश भ्रमण हो । यसअघि उनले संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा सहभागिता जनाए पनि त्यो बहुपक्षीय भ्रमण थियो । त्यसैले भारत भ्रमणबाट ठोस उपलब्धि हासिल गर्न प्रधानमन्त्री शाहमाथि अपेक्षाको दबाब रहेको छ ।

नेपालको नयाँ सरकार युवा नेतृत्वको सरकार भएको उल्लेख गर्दै ३६ वर्षीय प्रधानमन्त्री शाहले भारतसँगको सम्बन्धलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने छ। नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनपछि केही पक्षले भारतविरोधी दृष्टिकोणबाट घटनाक्रमलाई व्याख्या गर्न खोजे पनि शाह नेतृत्वको सरकारले सन्तुलित व्यवहार देखाएको छ ।

भारतले पनि नेपालसँगको परम्परागत निकट सम्बन्धलाई थप गहिरो बनाउन चाहेको छ। भ्रमणका क्रममा हुने सम्झौता र सहमतिले नेपालको अर्थतन्त्र तथा समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने सुनिश्चित गर्न भारत पनि सचेत रहेको छ ।

बाढीपछिको पुनर्निर्माणमा २ अर्ब डलर सहयोगको प्रस्ताव

नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि पुनर्निर्माण र दीर्घकालीन पुन:स्थापनालाई भ्रमणको महत्वपूर्ण एजेन्डा हो। उक्त विपद्मा १ हजार ६०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको र नेपालले करिब ५ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक क्षति बेहोरेको छ । यद्यपि, यी तथ्यांक प्रारम्भिक अनुमानका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ ।

विपद्पछि नेपालले विभिन्न मुलुकसँग सहयोगको आग्रह गरेको र केही मुलुकले प्रतिबद्धता जनाए पनि अधिकांश सहयोग अझै प्राप्त हुन नसकेको हो । संकटका बेला भारतले तत्काल उद्धार तथा राहत सामग्री उपलब्ध गराएर सहयोग गरेकोले अब नेपालको दीर्घकालीन पुनर्निर्माणमा भारतले कसरी सहयोग गर्न सक्छ भन्ने विषयमा छलफल हुने छ ।

नेपालले विपद् व्यवस्थापन तथा पुनर्निर्माणका लागि भारतसँग २ अर्ब अमेरिकी डलर सहयोग प्रस्ताव गरेकोले त्यसबारे भारतीय सरकारको निर्णय महत्वपूर्ण छ ।

१० हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन र व्यापारको अवसर

नेपालको जलविद्युत् सम्भावनालाई भारतसँगको आर्थिक सहकार्यको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा रहेको छ । भारतीय लगानीमा नेपालमा जलाशययुक्त आयोजना निर्माण गरी विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने र उत्पादित बिजुली दीर्घकालीन विद्युत् खरिद सम्झौतामार्फत भारतमा बिक्री गर्न सकिने छ । निजी तथा सरकारी दुवै क्षेत्रबाट आयोजना निर्माण गर्न सकिने छ ।

नेपालमा बाँध निर्माणमार्फत कम्तीमा १० हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने सम्भावना छ । यसबाट नेपालको आन्तरिक माग पूरा गर्नुका साथै भारतमा विद्युत् निर्यात गरेर अर्थतन्त्रलाई सहयोग पुग्न सक्छ ।

यसअघि नेपाल र भारतबीच सन् २०२४ जनवरी ४ मा आगामी १० वर्षभित्र १० हजार मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्ने लक्ष्यसहित २५ वर्षे दीर्घकालीन विद्युत् व्यापार सम्झौता भएको थियो ।

विगतका सरकार राजनीतिक अस्थिरता, गठबन्धनभित्रको मतभेद र स्थानीय अवरोधका कारण जलविद्युत् आयोजनासम्बन्धी निर्णय लिन हिचकिचाउने गरेको छ। तर, शाह नेतृत्वको सरकारले प्राप्त गरेको बलियो जनादेशले भारतसँगको सम्बन्ध र ऊर्जा सहकार्यका विषयमा निर्णय लिन सहज हुने विश्लेषण छ ।

९ अर्ब डलरको व्यापारमा नेपालको निर्यात बढाउनुपर्ने

नेपाल र भारतबीच वार्षिक करिब ९ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको व्यापार हुने गरेकोले व्यापार नेपालको पक्षमा सन्तुलित नरहेको हो ।

नेपालले भारतमा वस्तु निर्यात गर्ने अवसर बढाउन चाहेकोले नेपालमै उत्पादनमूलक उद्योग स्थापना गरेर भारतीय बजारमा वस्तु निर्यात गर्न सकिने सम्भावना औँल्याए ।

दुई देशबीचका केही स्थानमा रहेका सीमा तथा नक्सासम्बन्धी विवादलाई पनि परिपक्व कूटनीतिक संवादबाट समाधान गर्न आवश्यक छ । नेपालका नयाँ विमानस्थलबाट भारतका विभिन्न गन्तव्यमा हवाई उडान सञ्चालन गर्न भारतीय हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्ने विषय पनि संवेदनशील रहेको हो ।

चीनको सहयोगमा निर्माण भएका केही विमानस्थलबाट हुने उडानका विषयमा भारतले आफ्नो धारणा स्पष्ट पार्नुपर्ने अवस्था रहेको छ ।

जनकपुर–अयोध्या रेल सेवा सञ्चालन

नेपाल–भारतबीचको धार्मिक, सांस्कृतिक र जनस्तरको सम्बन्ध विस्तारमा जनकपुर–अयोध्या रेल सेवा महत्वपूर्ण हुने छ । माता सीता र भगवान् रामको जन्मस्थललाई रेलमार्गबाट जोड्ने योजनाले दुई देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध थप प्रगाढ बनाउने छ । दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले नोभेम्बर २३ मा रेल सेवा उद्घाटन गर्ने तयारी रहेको छ ।

प्रधानमन्त्री शाह नोभेम्बर २२ देखि २३ सम्म भारतको राजकीय भ्रमणमा रहनेछन् । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निमन्त्रणामा हुन लागेको भ्रमणका क्रममा दुई प्रधानमन्त्रीबीच नोभेम्बर २३ मा द्विपक्षीय वार्ता हुनेछ ।

भारतीय विदेश मन्त्रालयका अनुसार वार्तामा विकास साझेदारी, ऊर्जा, जलविद्युत्, रेलमार्ग, कनेक्टिभिटी, जलवायु परिवर्तन, विपद् प्रतिरोधात्मक क्षमता, पूर्वाधार र प्रविधिलगायतका विषयमा छलफल हुनेछ । भ्रमणका क्रममा सम्पन्न परियोजनाको भर्चुअल उद्घाटन र नयाँ परियोजनाको शिलान्यास गर्ने कार्यक्रमसमेत रहेको छ ।

भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापार, पारवहन तथा लगानी साझेदार हो । नेपालको कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमा भारतको हिस्सा करिब एकतिहाइ रहेको छ । त्यसैले शाहको भ्रमणलाई दुई देशबीचको आर्थिक तथा रणनीतिक सहकार्य विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा हेरिएको छ ।