आजको डिजिटल युगमा फ्याक्स भन्ने शब्द सुन्दा धेरैलाई पुरानो र प्रयोगविहीन प्रविधिको सम्झना आउन सक्छ।
इमेल, मोबाइल फोन, म्यासेजिङ एप र क्लाउड सेवाले कागजात आदान–प्रदानलाई केही सेकेन्डमा सम्भव बनाएका छन्। तर इतिहास हेर्ने हो भने फ्याक्स प्रविधि टेलिफोनभन्दा पनि पुरानो हो।
अझ रोचक कुरा के छ भने फ्याक्सको आधारभूत अवधारणा सन् १८४३ मै विकास भएको थियो, जबकि अलेक्जेन्डर ग्राहम बेलको टेलिफोनको पेटेन्ट सन् १८७६ मा भएको थियो। अर्थात् फ्याक्स प्रविधिको सुरुवात टेलिफोनभन्दा करिब ३३ वर्षअघि भएको देखिन्छ।
१८४३ मै फ्याक्सको सुरुवात
स्कटल्यान्डका आविष्कारक अलेक्जेन्डर बेन (Alexander Bain) ले सन् १८४३ मा नामको प्रविधिको पेटेन्ट लिए। यही प्रविधिलाई आधुनिक फ्याक्सको प्रारम्भिक पूर्वरूप मानिन्छ। बेनको उपकरणले कुनै कागज वा सतहमा रहेको सूचना लाइन–लाइन स्क्यान गरेर विद्युतीय संकेतका रूपमा अर्को स्थानमा पठाउने र प्राप्त स्थानमा त्यसको प्रतिलिपि तयार गर्ने अवधारणा अघि सारेको थियो।
त्यतिबेला न मोबाइल थियो, न टेलिफोन। तर मानिसले लामो दूरीमा आवाज मात्र होइन, कागजात तथा चित्रको प्रतिलिपि पनि पठाउन सकिने सम्भावना देखिसकेका थिए।
अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघ (ITU) को इतिहाससम्बन्धी विवरणले पनि सन् १८४३ मा बेनले तस्बिर वा चित्र पठाउने फ्याक्सको पूर्वरूप पेटेन्ट गरेको उल्लेख गर्छ। त्यसको एक वर्षपछि, सन् १८४४ मा सामुअल मोर्सले पहिलो सार्वजनिक टेलिग्राफ सन्देश पठाएका थिए।
टेलिफोनभन्दा पहिले फ्याक्स
अलेक्जेन्डर ग्राहम बेलले सन् १८७६ मा टेलिफोनका लागि अमेरिकी पेटेन्ट प्राप्त गरेका थिए।Library of Congress का अनुसार बेललाई मार्च ७, १८७६ मा अमेरिकी पेटेन्ट नम्बर १७४,४६५ प्रदान गरिएको थियो।
त्यसको केही दिनपछि मार्च १० मा उनले आफ्नो प्रयोगशालाबाट सहायक थोमस वाट्सनलाई टेलिफोनमार्फत आवाज पठाउन सफल भएका थिए।
प्रविधि महत्वपूर्ण वर्ष
फ्याक्सको प्रारम्भिक प्रविधि १८४३
पहिलो सार्वजनिक टेलिग्राफ सन्देश १८४४
पान्टेलिग्राफ व्यावसायिक सेवा १८६५
बेलको टेलिफोन पेटेन्ट १८७६
आधुनिक व्यावसायिक फ्याक्सको विकास १९६० को दशक
फ्याक्सको उत्कर्ष १९८६–१९९६ आसपास
इमेलरइन्टरनेटबाट तीव्र प्रतिस्थापन २००० पछि
यसले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य देखाउँछ—फ्याक्स टेलिफोनभन्दा पुरानो प्रविधि मात्र होइन, लामो समयसम्म विकसित हुँदै आएको सञ्चार प्रविधि पनि हो।
१८६५ मा पहिलो व्यावसायिक सेवा
बेनको प्रारम्भिक उपकरण तत्काल व्यापक रूपमा सफल हुन सकेन। तर त्यसपछि इटालियन आविष्कारक जियोभानी कासेली (Giovanni Caselli) ले ‘एबलतभभिनचबउज’ विकास गरे। सन् १८६५ मा पेरिस र लियोनबीच फ्याक्सजस्तो चित्र तथा दस्तावेज पठाउने व्यावसायिक सेवा सञ्चालनमा आएको थियो। Oxford Academic को इतिहाससम्बन्धी अध्ययनले पनि १८६५ मा पेरिस–लियोनबीच फ्याक्स सेवा सुरु भएको उल्लेख गरेको छ।
अर्थात् टेलिफोनको पेटेन्ट हुनुभन्दा करिब ११ वर्षअघि नै चित्र तथा लिखित सामग्रीलाई तारमार्फत अर्को ठाउँमा पठाउने व्यावसायिक सेवा सुरु भइसकेको थियो।
प्रविधि कमजोर थियो, तर अवधारणा शक्तिशाली
प्रारम्भिक फ्याक्स आजको जस्तो सहज थिएन। मेसिन ठूलो, जटिल र महँगो थियो। कागजात पठाउन विशेष प्रकारको प्रणाली आवश्यक पर्थ्यो। गति पनि अत्यन्तै कम थियो।
तर यसको मूल सिद्धान्त निकै महत्वपूर्ण थियो—मूल कागजातलाई विद्युतीय संकेतमा रूपान्तरण गर्ने, तारमार्फत पठाउने र अर्को स्थानमा त्यसको प्रतिलिपि पुनः निर्माण गर्ने।
यही आधारभूत सिद्धान्तलाई पछिल्ला पुस्ताका वैज्ञानिक तथा इन्जिनियरहरूले निरन्तर सुधार गरे। IEEE Engineering and Technology History Wiki का अनुसार सन् १९६० को दशकमा सामान्य व्यवसायिक प्रयोगका लागि फ्याक्स विकास गर्ने निरन्तर प्रयास सुरु भयो र १९८० को दशकमा फ्याक्स महत्वपूर्ण सञ्चार उपकरणका रूपमा स्थापित भयो।
१९८० को दशकमा फ्याक्सको स्वर्णयुग
फ्याक्सको वास्तविक लोकप्रियता भने २०औँ शताब्दीको अन्तिम दुई दशकमा आयो। Oxford Academic को अध्ययनले १९८६ देखि १९९६ सम्मको दशकलाई फ्याक्सको उत्कर्षको समय मानेको छ।
त्यतिबेला कार्यालयमा पत्र पठाउन हुलाकको भर पर्नुपर्दैनथ्यो। एउटा कार्यालयबाट अर्को कार्यालयमा सम्झौता, बिल, सरकारी पत्र, हस्ताक्षर भएका कागजात तथा अन्य महत्वपूर्ण सामग्री तत्काल पठाउन सकिन्थ्यो।
विशेषगरी बैंक, बीमा कम्पनी, अस्पताल, सरकारी कार्यालय, कानुनी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा फ्याक्स महत्वपूर्ण माध्यम बन्यो।
फ्याक्सको अर्को विशेषता थियो—कागजातको दृश्य प्रतिलिपि पठाउन सक्नु। टेलिफोनले आवाज पठाउँथ्यो भने फ्याक्सले हस्ताक्षर, तालिका, चित्र र लिखित कागजात पठाउन सक्थ्यो।
इमेल र इन्टरनेटको विस्तारपछि फ्याक्सको प्रयोग घटेको तथ्य स्पष्ट छ। IEEE को इतिहाससम्बन्धी विवरणले सन् २००० सम्म आइपुग्दा इमेल र इन्टरनेटले फ्याक्सलाई पुरानो प्रविधि बनाउँदै गएको उल्लेख गर्छ। तर त्यसले फ्याक्स पूर्ण रूपमा समाप्त भने गरेको छैन।
यसको एउटा कारण विश्वसनीयता र प्रक्रियागत स्वीकार्यता हो। केही संस्था र देशमा हस्ताक्षर भएको कागजातको प्रतिलिपि तत्काल पठाउन फ्याक्स अझै प्रयोग गरिन्छ। कतिपय क्षेत्रमा पुराना सञ्चार प्रणाली र संस्थागत कार्यप्रणालीका कारण फ्याक्सको प्रयोग कायम छ।
विशेषगरी जापानमा फ्याक्सको प्रयोग लामो समयसम्म उल्लेखनीय रह्यो।Oxford Academic को अध्ययनले जापानमा भाषिक तथा लिखित सञ्चारको विशेषताका कारण फ्याक्समा तुलनात्मक रूपमा बढी निर्भरता रहेको उल्लेख गरेको छ।
फ्याक्सको विकासमा टेलिफोन नेटवर्कको योगदान
फ्याक्स टेलिफोनभन्दा पुरानो भए पनि आधुनिक फ्याक्सको व्यापक विकासमा टेलिफोन नेटवर्कले ठूलो भूमिका खेलेको थियो। प्रारम्भिक फ्याक्सका लागि छुट्टै तार तथा प्रणाली आवश्यक पर्थ्यो। पछि फ्याक्सले टेलिफोन लाइन प्रयोग गर्न थालेपछि यसको उपयोगिता निकै बढ्यो।
यसले एउटा रोचक प्रविधिगत सम्बन्ध देखाउँछ—फ्याक्स टेलिफोनभन्दा पुरानो थियो, तर यसको व्यापक आधुनिक विस्तारमा टेलिफोन नेटवर्क नै आधार बन्यो।
सन् १९६० को दशकपछि व्यवसायिक फ्याक्सको विकास तीव्र भयो। त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड र मेसिनमा सुधार हुँदै गए। उच्च गुणस्तरमा कागजात पठाउन सकिने भयो र फ्याक्स कार्यालयको नियमित उपकरण बन्न थाल्यो।
नेपालमा आज मोबाइल फोन र इन्टरनेटको पहुँच तीव्र रूपमा बढेको छ। तर सञ्चार प्रविधिको इतिहास हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न सकिन्छ—नयाँ प्रविधि आउँदैमा पुरानो प्रविधि तुरुन्तै समाप्त हुँदैन।
क्ष्त्ग् को तथ्यांकअनुसार नेपालमा सन् २०२४ मा करिब ४ लाख ८ हजार फिक्स्ड टेलिफोन सदस्यता रहेको थियो। यसले मोबाइलको व्यापक विस्तार भए पनि परम्परागत टेलिफोन पूर्वाधार पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको देखाउँछ।
फ्याक्सको इतिहासले पनि यही कुरा सिकाउँछ। कुनै प्रविधिको आयु केवल नयाँ प्रविधि आयो कि आएन भन्नेमा निर्भर हुँदैन। त्यसको विश्वसनीयता, लागत, संस्थागत आवश्यकता, कानुनी मान्यता र प्रयोगकर्ताको बानी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
निष्कर्ष
फ्याक्सलाई आजको मापदण्डमा हेर्दा पुरानो प्रविधि भन्न सकिन्छ। तर यसको इतिहास हेर्दा यो मानव सञ्चारको विकासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रविधि हो। सन् १८४३ मा अलेक्जेन्डर बेनले सुरु गरेको अवधारणा टेलिफोनभन्दा ३३ वर्ष पुरानो थियो। सन् १८६५ मा यसको व्यावसायिक सेवा सुरु भयो र १९८०–९० को दशकमा यो विश्वव्यापी कार्यालय सञ्चारको महत्वपूर्ण माध्यम बन्यो।
आज इमेल, स्मार्टफोन, डिजिटल हस्ताक्षर, क्लाउड र तत्काल सन्देश सेवाले फ्याक्सलाई धेरै हदसम्म विस्थापित गरेका छन्। तर फ्याक्सको ऐतिहासिक महत्व घटेको छैन।
यसले हामीलाई एउटा ठूलो पाठ दिन्छ—प्रविधिको मूल्य त्यसको उमेरले होइन, त्यसले समाधान गर्ने समस्याले निर्धारण गर्छ। १८४३ मा कागजातलाई विद्युतीय संकेतमार्फत टाढा पठाउने जुन सपना थियो, त्यसैको विकसित रूप आज डिजिटल दस्तावेज आदान–प्रदान, स्क्यानिङ र अनलाइन फाइल ट्रान्सफरका रूपमा हाम्रो हातमा छ।
त्यसैले फ्याक्स केवल एउटा पुरानो मेसिन होइनस यो आधुनिक डिजिटल सञ्चारको विकासतर्फ जाने बाटो खोल्ने ऐतिहासिक प्रविधिमध्ये एक हो।
त्यसैले विकाससँगै इतिहास जान्न आवश्यक छ ।
