हरेक वर्ष आज अक्टोबर ५ मा विश्वभरि विश्व शिक्षक दिवस मनाइन्छ।
सन् १९९४ देखि मनाउन थालिएको यो दिवस शिक्षकहरूको योगदान, अधिकार, जिम्मेवारी र शिक्षाको गुणस्तरबारे बहस गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो।
कांग्रेस एउटै, बाटो दुईतिर:गगन–देउवा आमनेसामने
विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, सोच्ने, प्रश्न गर्ने, सिर्जना गर्ने र जिम्मेवार नागरिक बन्न सिकाउने शिक्षकप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने दिन पनि हो।
शिक्षक दिवस एउटा औपचारिक उत्सवमा सीमित हुन हुँदैन। यसले हामीलाई एउटा आधारभूत प्रश्नतर्फ फर्काउँछ—हामीले भविष्य निर्माण गर्ने शिक्षकलाई कति महत्व दिएका छौँ?
शिक्षक एउटा पेशा मात्र होइन, पुस्ता निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हो। आज चिकित्सक, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, पत्रकार, उद्यमी वा राजनीतिज्ञका रूपमा समाजमा योगदान गरिरहेका मानिसको यात्राको सुरुवात कुनै न कुनै शिक्षकबाट भएको हुन्छ। त्यसैले शिक्षकलाई समाज निर्माणको आधारस्तम्भ मानिन्छ।
अक्षरदेखि आत्मविश्वाससम्म
शिक्षकको काम पाठ्यपुस्तक पूरा गर्नु मात्र होइन। विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न, गल्तीबाट सिक्न, असफलतामा नआत्तिन र आफ्नो क्षमतामाथि विश्वास गर्न सिकाउनु पनि शिक्षणकै हिस्सा हो।
नेपालमै यसको उदाहरण खोज्न टाढा जानुपर्दैन। म्याग्दीको पाउद्वार माध्यमिक विद्यालयकी शिक्षिका थमा माया पुनलाई समर्पित सामुदायिक विद्यालयमा योगदानका लागि उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उनीसँगै देशका विभिन्न प्रदेशका सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूलाई पनि त्यस्ता पुरस्कारले सम्मान गरिएको थियो।
यस्ता उदाहरणले शिक्षकको मूल्य केवल परीक्षाको नतिजाले मापन गर्न नसकिने देखाउँछन्। सीमित स्रोत भएका विद्यालयमा विद्यार्थीलाई टिकाइराख्नु, सिकाइप्रति रुचि जगाउनु र उनीहरूमा आत्मविश्वास पैदा गर्नु पनि ठूलो उपलब्धि हो।
दुर्गम बस्तीमा शिक्षाको उज्यालो
नेपालको शिक्षा प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष दुर्गम क्षेत्रमा काम गर्ने शिक्षक हुन्। शहरमा उपलब्ध पुस्तकालय, इन्टरनेट, प्रयोगशाला र अन्य स्रोतसाधनको अभावमा पनि धेरै शिक्षकले ग्रामीण विद्यालयमा शिक्षाको वातावरण निर्माण गरिरहेका छन्।
लमजुङका शिक्षक शमशेरबहादुर थापा यसको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण हुन्। उनी सन् २०१९ को ग्लोबल टिचर प्राइजका शीर्ष ५० शिक्षकको सूचीमा परेका थिए। उनले ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर पृष्ठभूमिका बालबालिकाका लागि विद्यालय सञ्चालन गरेका थिए र जात तथा आर्थिक अवस्थाका कारण शिक्षाबाट वञ्चित बालबालिकालाई अवसर दिने प्रयास गरेका थिए।
यस्ता प्रयासले शिक्षा भवन र किताबको मात्र विषय होइन भन्ने देखाउँछन्। सही शिक्षकले सीमित स्रोतमा पनि विद्यार्थीको सम्भावना देख्न सक्छन्।
नेपालमा सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तरबारे प्रश्न उठ्ने गर्छ। तर केही विद्यालयले त्यसको सकारात्मक उत्तर पनि दिइरहेका छन्।
दाङको तुलसीपुरस्थित माध्यमिक विद्यालय तुलसीपुर सेन्टरले २०८१ सालको एसईईमा सामुदायिक विद्यालयतर्फ उत्कृष्ट नतिजा हासिल गर्दै राष्ट्रिय शिक्षा दिवसमा पहिलो पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो। काठमाडौंको विश्वनिकेतन माध्यमिक विद्यालय दोस्रो र दाङकै जनकल्याण माध्यमिक विद्यालय तेस्रो भएका थिए।
यसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—सामुदायिक विद्यालय कमजोर हुनैपर्छ भन्ने कुनै नियम छैन। नेतृत्व, शिक्षकको प्रतिबद्धता, विद्यालय व्यवस्थापन र समुदायको सहकार्य मिल्यो भने सार्वजनिक विद्यालयले पनि उत्कृष्ट नतिजा दिन सक्छ।
प्रविधिको युगमा बदलिँदो शिक्षक
आज विद्यार्थीको हातमा मोबाइल छ, इन्टरनेट छ र कृत्रिम बौद्धिकतासम्म पहुँच छ। त्यसैले शिक्षकको भूमिका पहिलेभन्दा फरक हुँदै गएको छ।
अब विद्यार्थीलाई सूचना मात्र दिने शिक्षक पर्याप्त हुँदैन। कुन सूचना सही हो, कुन भ्रमपूर्ण हो, कसरी तथ्य जाँच्ने, कसरी समस्या विश्लेषण गर्ने र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग गर्ने भन्ने सिकाउनु आवश्यक छ।
काठमाडौंको काभ्या स्कुलका २७ शिक्षकले सन् २०२६ मा गुगल एजुकेटरका विभिन्न तहका प्रमाणपत्र प्राप्त गरेको उदाहरणले पनि नेपाली विद्यालयका शिक्षक आधुनिक शिक्षण प्रविधितर्फ अघि बढिरहेको देखाउँछ।
प्रविधि शिक्षकको प्रतिस्पर्धी होइन, प्रभावकारी शिक्षकको सहयोगी बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि शिक्षक स्वयं पनि निरन्तर सिक्न तयार हुनुपर्छ।
शिक्षकको भूमिका कक्षाकोठामा मात्र सीमित हुँदैन भन्ने कुरा विपद्का घटनाले झनै स्पष्ट पार्छ।
हालैको बाढीबाट प्रभावित रसुवाको टिमुरेस्थित नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालयमा ठूलो मानवीय क्षति भयो। विद्यालयका विद्यार्थी र शिक्षकसमेत प्रभावित भए। विद्यालय सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था नरहे पनि प्रधानाध्यापक फुर्पु दोर्जे घलेले बाँचेकाहरूलाई पुनः शिक्षाको वातावरणमा फर्काउने प्रयास गरिरहेका थिए।
त्यस्तै रसुवाकै नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक माधव लामिछाने बाढीपछि सम्पर्कविहीन विद्यार्थीको अवस्था बुझ्न आफैं विभिन्न स्थानमा पुगेका थिए।
विद्यालयमा ५०८ विद्यार्थीमध्ये १०० भन्दा बढी सम्पर्कविहीन भएपछि उनी विद्यार्थीको खोजी र पुनः विद्यालय फर्काउने प्रयासमा सक्रिय थिए।
यी घटना शिक्षकको जिम्मेवारीको गहिराइ देखाउने उदाहरण हुन्। विपद्का बेला विद्यालय बन्द हुन सक्छ, तर विद्यार्थीप्रतिको शिक्षकको जिम्मेवारी बन्द हुँदैन।
शिक्षकलाई सम्मान व्यवहारमा देखिनुपर्छ
विश्व शिक्षक दिवसमा शुभकामना दिने र सम्मानपत्र बाँड्ने परम्परा राम्रो हो। तर शिक्षकप्रतिको वास्तविक सम्मान त्यसभन्दा अगाडि जानुपर्छ।
शिक्षकलाई समयअनुकूल तालिम, पर्याप्त शिक्षण सामग्री, प्रविधिको पहुँच र सुरक्षित तथा सम्मानजनक कार्य वातावरण आवश्यक छ। त्यस्तै, राम्रो काम गर्ने शिक्षकलाई प्रोत्साहन र सामाजिक सम्मान दिनुपर्छ।
सन् २०१५ मा बागलुङको बेनी सामुदायिक उच्च माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक दीपक श्रेष्ठ राष्ट्रिय उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कारबाट सम्मानित भएका थिए। यस्ता पुरस्कारले व्यक्तिगत सम्मान मात्र गर्दैनन्, सामुदायिक विद्यालयमा समर्पित भएर काम गर्ने शिक्षकलाई समाजले देखिरहेको सन्देश पनि दिन्छन्।
तर पुरस्कार पाउने केही शिक्षकको कथा मात्र होइन, पुरस्कार नपाए पनि वर्षौँदेखि दुर्गम विद्यालयमा निरन्तर पढाइरहेका हजारौँ शिक्षकको योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
शिक्षाको सफलता परीक्षाको अंकले मात्र निर्धारण हुँदैन। विद्यार्थीले आफूले सिकेको ज्ञानलाई जीवनमा प्रयोग गर्न सक्नु, समस्या समाधान गर्न सक्नु, फरक विचारको सम्मान गर्नु र समाजप्रति जिम्मेवार बन्न सक्नु पनि शिक्षाको सफलता हो।
त्यसैले शिक्षकले विद्यार्थीलाई परीक्षा केन्द्रित मात्र होइन, जीवन केन्द्रित शिक्षा दिनुपर्छ। आजको प्रतिस्पर्धी संसारमा प्रमाणपत्र आवश्यक छ, तर त्यससँगै चरित्र, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र मानवीय संवेदना पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
नेपालले शिक्षा सुधारको कुरा धेरै वर्षदेखि गर्दै आएको छ। पाठ्यक्रम परिवर्तन भएका छन्, प्रविधि भित्रिएको छ, विद्यालयका भवन बनेका छन्। तर यी सबै प्रयासको केन्द्रमा शिक्षकलाई राखिएन भने अपेक्षित परिवर्तन हासिल गर्न कठिन हुन्छ।
एउटा राम्रो शिक्षकले सीमित स्रोतमा पनि विद्यार्थीमा सम्भावना देख्न सक्छ। त्यसैले शिक्षकलाई केवल नीति कार्यान्वयन गर्ने कर्मचारीका रूपमा होइन, शिक्षा परिवर्तनका प्रमुख साझेदारका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
अन्ततः कुनै पनि देशको भविष्य उसले कस्तो पुस्ता तयार गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। त्यो पुस्ताको पहिलो निर्माणस्थल विद्यालय हो र त्यसको प्रमुख शिल्पी शिक्षक।
त्यसैले विश्व शिक्षक दिवसमा शिक्षकलाई सम्झनु भनेको विगतका शिक्षकलाई धन्यवाद दिनु मात्र होइन, भविष्यका पुस्ताप्रति हाम्रो जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु पनि हो।
शिक्षकले आज कक्षाकोठामा एउटा विद्यार्थी पढाइरहेका हुन्छन्, तर त्यही विद्यार्थी भोलि समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रको नेतृत्व गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले शिक्षकको सम्मान वास्तवमा भविष्यको सम्मान हो।
राष्ट्र निर्माण संसद्, सिंहदरबार वा ठूला परियोजनाबाट मात्र हुँदैनस यसको वास्तविक सुरुवात कक्षाकोठाबाट हुन्छ। त्यही कक्षाकोठामा बसेर शिक्षकले देशको भविष्यसँग संवाद गरिरहेका हुन्छन्। उनीहरूले किताबका अक्षर मात्र पढाउँदैनन्, भोलिको समाज कस्तो हुने भन्ने आधार पनि तयार गर्छन्।
त्यसैले शिक्षक दिवसमा एक दिन माला लगाइदिएर, सम्मानपत्र थमाएर वा शुभकामना दिएर शिक्षकप्रतिको दायित्व पूरा हुँदैन। शिक्षकलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा सही तरिका भनेको उनीहरूलाई राम्रोसँग पढाउन सक्ने वातावरण दिनु, योग्य शिक्षकलाई टिकाउनु, निरन्तर सिक्ने अवसर उपलब्ध गराउनु र शिक्षण पेशाको सामाजिक मर्यादा उकास्नु हो।
नेपालले समृद्धिको सपना देखिरहेको छ। तर समृद्धिको जग कस्तो पुस्ताले बनाउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर विद्यालयमै खोज्नुपर्छ। कमजोर शिक्षकबाट उत्कृष्ट शिक्षा र कमजोर शिक्षाबाट सक्षम राष्ट्रको अपेक्षा गर्न सकिँदैन।
