कहिलेकाहीँ कुनै कलाकारको निधनको खबर केवल एउटा व्यक्तिको मृत्युको खबर हुँदैन। त्यो खबरसँगै आफ्नो जीवनको कुनै समय, कुनै फिल्म, कुनै पात्र र कुनै सम्झना पनि अचानक आँखाअगाडि आउँछ। आज नाना पाटेकरको निधनको खबर सुन्दा मलाई त्यस्तै भयो।
७५ वर्षे बलिउड अभिनेता नाना पाटेकरको आज हृदयघातबाट निधन
बिहानै आएको नाना पाटेकरको निधनको खबरले मनलाई एकछिन रोकिदियो। ७५ वर्षको उमेरमा गोवास्थित आफ्नै निवासमा हृदयाघातपछि उनको निधन भएको समाचार सार्वजनिक भएको छ। चिकित्सकहरूले उनलाई बचाउन लामो समय प्रयास गरे पनि सफल हुन सकेनन्।
शिक्षक:भविष्य निर्माण गर्ने मौन शिल्पी
१ जनवरी १९५१ मा जन्मिएका नाना पाटेकर आज ८ अक्टोबर २०२६ मा हामीबाट बिदा भए। ७५ वर्षको जीवनमा उनले जे कमाए, त्यो केवल धन, पुरस्कार वा प्रसिद्धि थिएन—उनले दर्शकको मनमा एउटा यस्तो ठाउँ बनाए, जहाँ मृत्युको पनि पहुँच हुँदैन।
तर मेरो सम्झनामा आज पनि सबैभन्दा पहिले आउने नाना पाटेकर कुनै अस्पतालको खबरमा देखिएका नाना होइनन्, पर्दामा देखिएका नाना हुन्—विशेषगरी ‘अग्निसाक्षी’का नाना।
मनिषा कोइरालासँग उनले निर्वाह गरेको त्यो भूमिका सम्झिँदा लाग्छ, केही कलाकार पर्दामा अभिनय गर्दैनन्, उनीहरू पात्रलाई आफैंभित्र बाँचिरहेका हुन्छन्। नाना त्यस्तै कलाकार थिए।
‘अग्निसाक्षी’ केवल एउटा फिल्मका रूपमा सम्झिने विषय होइन। त्यो फिल्मसँग जोडिएको समय, कथा, अभिनय र पात्रहरूले त्यसबेलाको पुस्ताका दर्शकको मनमा छुट्टै ठाउँ बनाएका थिए। नेपाली दर्शकका लागि त मनिषा कोइरालाको उपस्थितिले फिल्मलाई अझ नजिक बनाएको थियो। मनिषासँग एउटै पर्दामा नाना पाटेकरलाई देख्दा उनको अभिनयको तीव्रता अझ प्रस्ट महसुस हुन्थ्यो।
त्यसैले आज नाना पाटेकरलाई सम्झिँदा ‘अग्निसाक्षी’को त्यो समय पनि सम्झना आउँछ। मनिषा कोइरालाको अभिनय पनि सम्झना आउँछ। अनि त्यो पुस्ताका दर्शकको चलचित्र हेर्ने उत्साह पनि सम्झना आउँछ।
नानाको अनुहारमा ठूलो स्टार बन्ने बनावटी चमकभन्दा पात्रको पीडा, आक्रोश, असुरक्षा र संवेदना बढी देखिन्थ्यो। उनी संवाद बोल्थे, तर संवादभन्दा पहिले नै उनको आँखाले धेरै कुरा भनिसकेको हुन्थ्यो। यही नै उनको अभिनयको विशेषता थियो।
नाना पाटेकरको जन्म नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो। उनले १९७८ को ‘गमन’बाट फिल्मी यात्रा सुरु गरेका थिए। त्यसपछि मराठी रंगमञ्च हुँदै हिन्दी र मराठी दुवै सिनेमामा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाए। ‘परिन्दा’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’, ‘खामोशी’, ‘अब तक छप्पन’ जस्ता फिल्ममा उनले फरक–फरक चरित्रलाई आफ्नै शैलीमा जीवन दिएका थिए।
सन् १९९१ मा आएको आफ्नो फिल्म ‘प्रहार द फाइनल अट्याक का लागि उनले निर्देशनसँगै प्रमुख भूमिका पनि निर्वाह गरेका थिए । फिल्ममा उनले मेजर प्रताप चौहानको भूमिका निभाएका थिए । यो भूमिका प्रभावकारी बनाउन उनले सैन्य तालिमसमेत लिएका थिए ।
उनको अभिनयमा एउटा असाधारण कुरा थियो—उनी पर्दामा देखिँदा दर्शकको ध्यान स्वाभाविक रूपमा उनैतिर जान्थ्यो। ठूलो आवाज मात्र उनको शक्ति थिएन। कहिलेकाहीँ उनको मौनताले पनि संवादभन्दा ठूलो प्रभाव पार्थ्यो।
‘क्रान्तिवीर’का लागि उनले राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार पाएका थिए। ‘अग्निसाक्षी’मा उनको अभिनयले पनि राष्ट्रिय पुरस्कारमा उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको सम्मान दिलाएको थियो। २०१३ मा उनलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गरिएको थियो।
तर पुरस्कारको सूचीले नाना पाटेकरलाई पूर्ण रूपमा चिनाउँदैन। उनी केवल पुरस्कार जित्ने अभिनेता थिएनन्। उनी पात्रलाई विश्वसनीय बनाउने अभिनेता थिए। उनको अभिनय हेर्दा धेरैपटक यस्तो लाग्थ्यो—यो अभिनय होइन, कुनै मानिसको वास्तविक जीवन हेरिरहेको छु।
सायद यही कारणले उनका पात्रहरू फिल्म सकिएपछि पनि दर्शकको मनबाट सजिलै हट्दैनथे।
नाना पाटेकरले सन् १९७८ मा नीलकान्ती पाटेकरसँग विवाह गरेका थिए । नीलकान्ती थिएटर कलाकार हुनुका साथै बैंकमा अधिकृतका रूपमा काम गर्थिन् । नाना पाटेकरले आफैंले दिएको अन्तर्वार्ताअनुसार त्यतिबेला नीलकान्तीको मासिक तलब २,५०० रुपैयाँ थियो भने नानाले एउटा नाटकको शोबाट ५० रुपैयाँ पाउँथे ।
नाना पाटेकरको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उनको सादगी र सामाजिक चेतना पनि थियो। चलचित्रको चमकदमकबीच पनि उनी आफूलाई ‘स्टार’को आवरणभित्र सीमित राख्ने कलाकार थिएनन्। किसान र विपन्न वर्गका लागि सामाजिक काममा पनि उनी सक्रिय रहे। महाराष्ट्रका किसान तथा ग्रामीण समुदायका लागि काम गर्ने ‘नाम फाउन्डेसन’सँग उनको नाम जोडिएको छ।
उनको जीवनमा देशप्रतिको अर्को रोचक अध्याय पनि छ। सन् १९९९ को कारगिल युद्धका बेला उनी भारतीय सेनासँग जोडिएर सीमाक्षेत्रमा पुगेका थिए। उनले अभिनयको व्यस्त जीवनबाट अलग भएर सैनिकहरूसँग समय बिताएका थिए।
यस्ता प्रसंगहरूले नाना पाटेकरलाई केवल अभिनेता नभएर एउटा संवेदनशील नागरिकका रूपमा पनि सम्झन बाध्य बनाउँछन्। तर आज यी सबै उपलब्धिभन्दा ठूलो कुरा उनको अनुपस्थिति हो। एक कलाकारको मृत्यु भएपछि उसका फिल्महरू फेरि चल्छन्।
उसका संवादहरू सामाजिक सञ्जालमा दोहोरिन्छन्। पुराना दृश्यहरू भाइरल हुन्छन्। दर्शकहरू पुराना फिल्म खोजेर हेर्छन्। अनि त्यतिबेला महसुस हुन्छ—कलाकार शारीरिक रूपमा हामीबीच नभए पनि उसको सिर्जना अझै जीवित रहेछ।
नाना पाटेकरको हकमा पनि त्यही हुनेछ। अब ‘अग्निसाक्षी’ हेर्दा एउटा फरक अनुभूति हुनेछ। पर्दामा नाना देखिनेछन्, संवाद बोल्नेछन्, पात्रका रूपमा रिसाउनेछन्, पीडा व्यक्त गर्नेछन्। तर दर्शकलाई थाहा हुनेछ—त्यो पर्दामा देखिएको मानिस अब वास्तविक जीवनमा छैन।
सायद यही नै कलाकारको अमरता हो। मानिस जान्छ, पात्र बाँच्छ।
समय बित्दै जान्छ, पुस्ता फेरिन्छ। तर कुनै कलाकारको एउटा संवाद, एउटा नजर, एउटा हाँसो वा एउटा मौनताले अर्को पुस्तालाई पनि छोइरहन्छ। नाना पाटेकर त्यस्तै कलाकार थिए।
उनको अभिनयलाई पुरस्कारहरूले पनि प्रमाणित गरे। ‘परिन्दा’का लागि राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार, ‘क्रान्तिवीर’का लागि उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार र ‘अग्निसाक्षी’का लागि उत्कृष्ट सह–अभिनेताको राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार उनले पाए। उनी तीन राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार जित्ने अभिनेतामध्ये एक बने। सन् २०१३ मा भारत सरकारले उनलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गर्यो।
नेपाली दर्शकका लागि नाना पाटेकरको सम्झना अझ विशेष छ। भारत र नेपालको सांस्कृतिक सम्बन्ध केवल सीमा र राजनीतिले बनेको होइन, चलचित्र, संगीत, साहित्य र कलाकारहरूले पनि त्यसलाई जोड्दै आएका छन्। मनिषा कोइरालाजस्ता नेपाली कलाकारसँग जोडिएका भारतीय चलचित्रहरूले नेपाली दर्शकलाई बलिउडसँग अझ आत्मीय बनाएका थिए।
नाना पाटेकरको मृत्यु एउटा कलाकारको अन्त्य हो, तर उनको कला र पात्रहरूको अन्त्य होइन।
उनको आवाज फिल्महरूमा सुनिरहनेछ। उनका संवादहरू दोहोरिइरहनेछन्। उनका पात्रहरू नयाँ पुस्ताले फेरि खोजेर हेर्नेछन्। र कुनै दिन फेरि कसैले ‘अग्निसाक्षी’ हेर्दै गर्दा नाना पाटेकरको अभिनयमा आफूलाई रोक्न सक्नेछैन।
सायद त्यही क्षण नाना फेरि जीवित हुनेछन्, पर्दामा, सम्झनामा र दर्शकको मनमा।
नाना, तपाईं जानुभयो। तर तपाईंले अभिनय गरेका पात्रहरू हामीलाई छोडेर गएका छैनन्।
