सरकारले नागरिकलाई सर्वसुलभ, गुणस्तरीय र प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता बारम्बार दोहोर्याउँदै आएको छ।
अस्पताल सुधार, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र बिरामीमैत्री वातावरण सरकारका प्राथमिकताका विषय भएको दाबी पनि गरिन्छ।
तर, अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा पुग्ने बिरामीले सामान्य उपचारका लागि समेत सास्ती भोग्नुपर्छ भने सरकारी प्रतिबद्धता र नागरिकको वास्तविक अनुभवबीचको दूरी कति फराकिलो छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।
ललितपुरस्थित पाटन अस्पतालमा आकस्मिक उपचारका लागि पुगेका बिरामीको अनुभवले स्वास्थ्य क्षेत्रमा सरकार नाम मात्रको भन्ने संकेत दिन्छ ।
धनगढी, कैलालीका नवीन पोखरेल, उनकी श्रीमती र झापाकी समिता लुइटेल २०८३ असोज ३० गते दशैंको सप्तमी, शुक्रबार राति करिब २ बजे अस्पताल पुगेका थिए। नवीनको ओठमा चोट लागेको थियो। चोटको उपचार गराउन रातको समयमा अस्पताल पुगेका उनीहरूले आकस्मिक सेवाबाट अपेक्षा गरेअनुसार सहजता नपाएको गुनासो गरेका छन्।
उनीहरूको गुनासो सामान्य असन्तुष्टिमा सीमित छैन। आकस्मिक सेवाको प्रभावकारिता, उपचारमा प्रयोग हुने सामग्री, एचआईभी परीक्षणको औचित्य, शुल्कको पारदर्शिता, प्राविधिक व्यवहार र अस्पतालको सरसफाइसम्मका विषय यस घटनासँग जोडिएका छन्। यी प्रश्नको निष्पक्ष छानबिन र अस्पताल प्रशासनको स्पष्ट जवाफ आवश्यक छ।
आकस्मिक सेवा भनेको नाम मात्र होइन
अस्पतालको आकस्मिक कक्ष बिरामीका लागि सबैभन्दा संवेदनशील स्थान हो। दुर्घटना, चोटपटक, अचानक हुने स्वास्थ्य समस्या वा अन्य आपत्कालीन अवस्थामा बिरामी त्यहाँ पुग्छन्। यस्तो अवस्थामा बिरामीले समयमै परीक्षण, आवश्यक उपचार, उचित परामर्श र मानवीय व्यवहारको अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो।
नवीन पोखरेलको ओठमा चोट लागेपछि उनीहरू राति करिब २ बजे पाटन अस्पताल पुगेको विवरण छ। उनीहरूको गुनासोअनुसार उपचारका क्रममा आवश्यक सामग्रीसमेत सहज रूपमा उपलब्ध गराइएन। गज माग्दा पनि नदिएको उनीहरूको भनाइ छ।
यदि आकस्मिक कक्षमा सामान्य चोटको उपचारका लागि आवश्यक गजजस्तो आधारभूत सामग्री उपलब्ध गराउन सकिँदैन भने अस्पतालको आपूर्ति व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठ्छ। सामग्री उपलब्ध हुँदाहुँदै बिरामीलाई नदिइएको हो भने सेवा प्रवाहमा रहेको कमजोरीबारे छानबिन हुनुपर्छ। र, सामग्री अभावकै कारण सेवा प्रभावित भएको हो भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने ?
आकस्मिक सेवा सञ्चालन गर्नु भनेको एउटा कक्षमा चिकित्सक र कर्मचारी राख्नु मात्र होइन। आवश्यक औषधि तथा उपचार सामग्री, दक्ष जनशक्ति, स्पष्ट कार्यविधि, जिम्मेवार व्यवहार र तत्काल निर्णय गर्न सक्ने व्यवस्था पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
अस्पतालको आकस्मिक सेवामा बिरामीले सामान्य सामग्रीका लागि समेत हारगुहार गर्नुपर्ने अवस्था आउनु स्वास्थ्य संस्थाका लागि राम्रो संकेत होइन।
ओठमा चोट लाग्दा एचआईभी परीक्षण किन?
यस घटनामा अर्को गम्भीर प्रश्न ओठको चोटको उपचारका क्रममा एचआईभी परीक्षण गरिएको र त्यसबापत शुल्क लिइएको भन्ने गुनासोसँग सम्बन्धित छ।
नवीनको गुनासोअनुसार ओठमा चोट लागेका बेला एचआईभी परीक्षण गरियो र त्यसका लागि पैसा पनि लिइयो। तर, परीक्षण किन आवश्यक ठानियो, त्यसको चिकित्सकीय आधार के थियो, बिरामीलाई परीक्षणको उद्देश्यबारे जानकारी दिइयो कि दिइएन र शुल्क कुन शीर्षकमा लिइयो भन्ने विषय स्पष्ट हुन आवश्यक छ।
यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ—ओठमा चोट लागेको अवस्थामा एचआईभी परीक्षण गर्नु सधैँ अनावश्यक हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। चोटको प्रकृति, रगतको सम्पर्क, सम्भावित जोखिम, उपचारको आवश्यकता र लागू स्वास्थ्य प्रोटोकलका आधारमा चिकित्सकले परीक्षण सिफारिस गर्न सक्छन्।
तर, परीक्षणको औचित्य बिरामीलाई बुझाउनु, सहमति लिनुपर्ने अवस्थामा उचित सहमति लिनु र शुल्कबारे पारदर्शी जानकारी दिनु स्वास्थ्य सेवाको आधारभूत जिम्मेवारी हो।
त्यसैले पाटन अस्पताल प्रशासनले यस घटनामा परीक्षण किन गरिएको थियो भन्ने स्पष्ट पार्नुपर्छ। परीक्षण चिकित्सकीय रूपमा आवश्यक थियो भने त्यसको कारण र प्रक्रिया के थियोरु बिरामीलाई परीक्षण गर्नुअघि जानकारी दिइएको थियो कि थिएनरु शुल्क अस्पतालको स्वीकृत दरअनुसार लिइएको थियो कि थिएन?
यी प्रश्नको जवाफ अनुमानका आधारमा होइन, उपचार अभिलेख, बिल र सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको स्पष्टीकरणका आधारमा आउनुपर्छ।
एचआईभी परीक्षणजस्तो संवेदनशील विषयमा पर्याप्त जानकारी नदिई बिरामीलाई अन्योलमा राख्नु उचित हुँदैन। स्वास्थ्य संस्थाले बिरामीको गोपनीयता, सम्मान र सूचित सहमतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
प्राविधिक व्यवहार पनि उपचारकै हिस्सा हो
नवीन र उनीसँगै अस्पताल पुगेका व्यक्तिहरूले उपचार प्रक्रियामा प्राविधिक व्यवहारसमेत राम्रो नभएको गुनासो गरेका छन्। यस विषयमा अस्पताल प्रशासनको धारणा सार्वजनिक भइसकेको छैन। त्यसैले सम्बन्धित कर्मचारीको व्यवहारलाई अन्तिम रूपमा दोषी ठहर गर्नुभन्दा घटनाको निष्पक्ष समीक्षा गर्नु आवश्यक हुन्छ।
तर, स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरलाई औषधि, परीक्षण र चिकित्सकीय सीपमा मात्र सीमित गर्न मिल्दैन। बिरामीसँग गरिने व्यवहार पनि उपचारकै महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
रातको समयमा चोट बोकेर अस्पताल पुगेको व्यक्ति शारीरिक पीडासँगै मानसिक तनावमा पनि हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीले स्पष्ट रूपमा कुरा बुझाउने, आवश्यक प्रक्रिया जानकारी गराउने र सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्ने अपेक्षा गरिन्छ।
बिरामीले प्रश्न सोध्दा झर्किने, उपचार प्रक्रियाबारे जानकारी नदिने वा सामान्य जिज्ञासालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति छ भने त्यसले स्वास्थ्य संस्थाप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ। अस्पताल प्रशासनले कर्मचारीको व्यवहारबारे प्राप्त गुनासो सुन्ने र आवश्यक सुधार गर्ने संयन्त्र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
अस्पतालको दुर्गन्धले उठाएको सरसफाइको प्रश्न
पाटन अस्पतालबारे उठेको अर्को गुनासो दुर्गन्धसँग सम्बन्धित छ। अस्पतालजस्तो संवेदनशील संस्थामा दुर्गन्धको समस्या हुनु सामान्य विषय होइन। अस्पतालमा सरसफाइको अवस्था बिरामी, कुरुवा, स्वास्थ्यकर्मी र सेवाग्राही सबैको स्वास्थ्य तथा सुविधासँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ।
अस्पतालमा विभिन्न प्रकारका बिरामी आउँछन्। संक्रमणको जोखिम भएका व्यक्ति पनि त्यहीँ उपचाररत हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा शौचालय, ढल निकास, फोहोर व्यवस्थापन, पानीको आपूर्ति र उपचार कक्षको नियमित सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
यदि ढलबाट दुर्गन्ध आउने र त्यसले बिरामी तथा सेवाग्राहीलाई असहज बनाउने अवस्था छ भने सम्बन्धित निकायले त्यसको प्राविधिक निरीक्षण गर्नुपर्छ। ढल निकासमा समस्या छ कि छैन, फोहोर व्यवस्थापन प्रभावकारी छ कि छैन र सरसफाइका लागि पर्याप्त जनशक्ति परिचालन गरिएको छ कि छैन भन्ने विषयको समीक्षा आवश्यक छ।
अस्पतालको भवन ठूलो हुनु, उपकरण आधुनिक हुनु वा उपचार सेवा विस्तार हुनु मात्रै सुधारको मापदण्ड हुन सक्दैन। बिरामीले सास फेर्ने वातावरण, प्रयोग गर्ने शौचालय, हिँड्ने बाटो र उपचार लिने कक्ष सफा हुनु पनि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाकै आधार हुन्।
सुधारको नारा कि सेवाग्राहीको वास्तविक अनुभूति ?
नेपालमा स्वास्थ्य सेवा सुधारका विषयमा चर्चा नयाँ होइन। सरकारले स्वास्थ्य संस्थाको क्षमता विस्तार, सेवा प्रवाहमा सुधार र नागरिकको पहुँच बढाउने लक्ष्य प्रस्तुत गर्दै आएको छ। तर, यस्ता लक्ष्यको वास्तविक उपलब्धि अस्पतालमा पुग्ने बिरामीले कस्तो सेवा पाए भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।
पाटन अस्पतालजस्तो स्थापित स्वास्थ्य संस्थामा उपचारका लागि पुग्ने नागरिकले आवश्यक सामग्री नपाएको, परीक्षणको औचित्य नबुझेको, प्राविधिक व्यवहारप्रति असन्तुष्टि जनाएको र दुर्गन्धको समस्या भोगेको गुनासो गर्नु सम्बन्धित प्रशासनका लागि गम्भीर विषय हो।
यद्यपि, एक बिरामीको अनुभवका आधारमा अस्पतालका सबै सेवा खराब छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। अस्पतालमा राम्रो सेवा दिने चिकित्सक, नर्स तथा कर्मचारी पनि हुन सक्छन्। तर, एउटा गुनासो मात्रै भए पनि त्यसलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। त्यसको सुनुवाइ, छानबिन र आवश्यक सुधार गर्नु संस्थागत जिम्मेवारी हो।
अस्पताल प्रशासनले नवीन पोखरेलको गुनासोबारे आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्छ। उपचारमा गज किन उपलब्ध गराइएन भन्ने प्रश्नको जवाफ दिनुपर्छ। एचआईभी परीक्षणको चिकित्सकीय आधार, बिरामीलाई दिइएको जानकारी र लिइएको शुल्कको विवरण स्पष्ट पार्नुपर्छ। प्राविधिक व्यवहारसम्बन्धी गुनासोको समीक्षा गर्नुपर्छ। दुर्गन्धको समस्या छ भने त्यसको स्रोत पहिचान गरी समाधान गर्नुपर्छ।
त्यस्तै, स्वास्थ्य मन्त्रालय तथा सम्बन्धित नियामक निकायले बिरामीका गुनासो सुन्ने संयन्त्र प्रभावकारी छ कि छैन भनेर हेर्न आवश्यक छ। सेवा प्रवाहमा कमजोरी भेटिएमा जिम्मेवारी निर्धारण र सुधारको समयसीमा तोकिनुपर्छ।
बिरामीको सम्मान नै स्वास्थ्य सेवाको पहिलो सर्त
अस्पतालमा पुग्ने व्यक्ति कुनै उपकार माग्न गएको हुँदैन। ऊ उपचार पाउने आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्न गएको हुन्छ। त्यसैले उसले उचित उपचार, आवश्यक जानकारी, पारदर्शी शुल्क र सम्मानजनक व्यवहार पाउनुपर्छ।
नवीन पोखरेल र उनीसँगै अस्पताल पुगेका व्यक्तिले उठाएका प्रश्नको जवाफ आरोप–प्रत्यारोपबाट होइन, तथ्य र प्रमाणबाट खोजिनुपर्छ। अस्पतालले आफ्नो पक्ष राख्न पाउनुपर्छ र गुनासो गर्ने बिरामीको आवाज पनि निष्पक्ष रूपमा सुनिनुपर्छ।
सरकारले अस्पताल सुधारको नारा दिनु सकारात्मक कुरा हो। तर, नाराको वास्तविक परीक्षा अस्पतालको आकस्मिक कक्षमै हुन्छ। राति २ बजे पुगेको बिरामीले समयमै आवश्यक उपचार पायो कि पाएनरु सामान्य सामग्री उपलब्ध भयो कि भएनरु परीक्षणको औचित्य बुझ्न पायो कि पाएनरु उसले सम्मानजनक व्यवहार अनुभव गर्यो कि गरेनरु अस्पतालको वातावरण स्वच्छ थियो कि थिएनरु
यी प्रश्नको उत्तरमै स्वास्थ्य सेवा सुधारको वास्तविक अर्थ लुकेको छ।
अन्तत: अस्पतालको सफलता भवन, उपकरण र प्रचारमा होइन, बिरामीले पाउने सेवामा मापन हुनुपर्छ। पाटन अस्पताल प्रशासनले यस घटनालाई आफ्नो प्रतिष्ठामाथिको आक्रमणका रूपमा होइन, सेवा सुधार्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। किनकि बिरामीको पीडा सुन्न नसक्ने स्वास्थ्य प्रणालीले नागरिकको विश्वास जित्न सक्दैन।
सरकारको स्वास्थ्य सुधारको नारा व्यवहारमा उतार्ने हो भने अस्पतालको ढोकामा पुगेको नागरिकले सास्ती होइन, भरोसा पाउने व्यवस्था सुनिश्चित गर्नैपर्छ।
यसबारेमा स्वास्थ्य मन्त्रालय र पाटन अस्पतालको प्रशासन शाखामा बुझ्न खोज्दा नीति लाई कुनै प्रतिक्रिया दिएनन् । दशैं बिदा भैसक्यो पछि बुझ्नु भन्ने उत्तर भनेको सामाजिक उत्तर दायित्वको सिद्धान्तभन्दा बाहिरको भएन र सरकार ?
